top of page

Every woman's experience of pregnancy and postpartum is influenced by her conscious and subconscious reactions to motherhood. These reactions are biological, physiological, and psychosocial responses that vary depending on the woman's age, previous pregnancy experiences, socioeconomic status, relationships with her parents, and the conditions of her current pregnancy.

For many women, pregnancy is a natural and joyful event. The moment they learn they are pregnant is often accompanied by excitement and satisfaction, a feeling of completeness. This process of turning inward spiritually is also the first step towards motherhood and the bond that develops with the baby growing inside them. Pregnancy is essentially a part of personality development. The person matures emotionally. Conflicts with their own mother that have been dormant until now, and the deepest desire for completion and self-actualization, are revealed during pregnancy.

Unrealistic expectations and assumptions about pregnancy and motherhood can cause unnecessary worries and anxiety.

Preparations for the new baby, and the changes that will occur in social relationships and in the relationship with their spouse after the birth, can be perceived as a chore for pregnant women.

A mother's emotional response to pregnancy can be negatively impacted by situations involving medical risks such as mandatory lifestyle changes, hospitalization, bed rest, or the need for frequent monitoring of the baby's development. For some, these situations may feel like a loss of freedom, leading to an involuntary, growing resentment towards the developing baby. In lifestyle changes, particularly for women who have to give up or interrupt their careers, the mother must cope not only with adjusting to her new role but also with the loss of a part of her life. Psychosocial support systems play a major role in helping the mother adapt to these role changes across all aspects of her life. Financial difficulties, weak support systems, and negative life events double the likelihood of depression during pregnancy.

Doğum Korkusu / Tokofobi

Gebelikte Gözlenen Değişiklikler ve Ruh Sağlığı

​

- İlk Trimesterde (Hamileliğin ilk 3 ayı) Ruh Sağlığı​

​

Hamileliğin ilk üç ayı genelde kendisini daha çok fiziksel değişimlerle belli eder; geciken adet dönemi, pozitif çıkan hamilelik testi, yorgunluk, mide bulantısı ve diğerleri... Duygusal durum ise genelde çok büyük bir değişiklik göstermez. Hamilelikte önemli rol oynayan başlıca iki hormon östrojen ve projesterondur. Kadının ruh hali bu hormonlara bağlı olarak büyük sevinç ve üzüntü halleri arasında gidip gelebilir. Hamilelik planlı bir şekilde gerçekleştirilmiş ve çift uzun zamandır bu anı bekliyor olsalar bile anne adayının her şeye rağmen zamanlamanın doğru olup olmadığına dair kararsız kaldığı zamanlar olabilir. Tabii her şeyin yolunda gidip gitmeyeceğine dair endişeler de hamilelik döneminde en yoğun yaşanan sıkıntılardandır. Tüm gebeliklerin sadece %20’sinde düşük gerçekleşir ve bunların çok büyük bir kısmı ilk haftalardadır. Dolayısıyla bu kaygıların hiç olmadığı bir aralıkta yani kadının gebe kaldığını anlamadığı ilk ay içinde normal menstrüel kanama zannederek düşük gerçekleşir. Bu dönemdeki düşüğün en sık nedeni genetik anormalliklerdir, sizin yaptığınız ya da yapmadığınız herhangi birşeyle ilgili değildir, düşük zaten yaşamla bağdaşmayan bir durumun kaçınılmaz sonucudur.

Yaklaşık 6-8 haftalarda bebeğin ilk kalp atışlarını duyan anne, şimdiye kadar gerçekliğini tam olarak kavrayamadığı gerçekten içinde bir bebek olduğu fikrine inanır ve bebeğin kaybına yönelik endişeleri daha yoğun olarak hissetmeye başlar. Ancak bu dönemden sonra bir düşük ihtimali sadece %5’tir. Daha önce düşük hikayesi olanlarda bile yoğun şekilde bir daha kayıp yaşayacağı endişeleri yersizdir, tekrar düşük ihtimali %3’ten düşüktür.

 

 

- İkinci Trimesterde (Hamileliğin 3-6. ayları) Ruh Sağlığı


İkinci üç ay çoğunlukla en sakin dönemdir. Bu dönemde mide bulantısı gibi fiziksel sıkıntılar da kaybolur. İkinci üç ayın en önemli özelliği artık bebeğin hareketlerinin hissediliyor olmasıdır. Bebeğinin hareketlerini hissetmek anne adayı için eşsiz bir tecrübedir. Artık bebeğini gerçek bir kişi olarak kabul eder ve gelecek ile ilgili hayaller kurmaya başlar. Çoğu kadın hamile kıyafetleri giymeye bu dönemde başlar. Hamilelik, doğum ve bebeklerle daha çok ilgilenme, hamilelik seminerlerine katılma, bu konularla ilgili kitaplar alma yine bu dönemde yaşanır.

​

Anne için sakin geçen ikinci üç ay kimi babalar için zorlayıcı olur. Erkeklerin %90’ında eşinin gebeliğiyle bağlantılı duygusal katılım gözlenir. Çoğunlukla erkeklerin duygu dışa vurumu kısıtlı olduğundan, bu değişim babaların %35’inde kaygı ve korkunun açığa çıkması şeklinde gözlenirken,  %85’inde cinsel alışkanlıklarda değişim olarak gözlenir. Bazı babalarda hiperaktiflik ve agresiflik ile  spor kazaları, kavgalar, artan alkol kullanımı görülebilir.

 

Nadiren eşleri gebe kalan bazı erkeklerde Couvade Sendromu adı verilen kısa bir süre sonra gebelikte yaşanan değişikliklere benzer şikayetler  yaşanabilir. Bu şikayetler arasında ishal, kabızlık,  iştahta değişme, kilo alma, kokuya hassasiyet, sırt ağrıları, bacak krampları, halsizlik, uyku yakınmaları, sık idrara çıkma ve diş ağrısı yer alır. Şikayetler  gebeliğin ilk üç ayının sonunda başlayıp, ikinci üç ayında artarak doğum gerçekleşene kadar sürer ve sonlanır. Bazı babaların doğumun getirdiği kaygıyla çeşitli bahanelerle doğumun olacağı gün ortadan kaybolduğu ve birkaç gün sonra ortaya çıktığı bile olur. Her on erkekten ikisinde görülür.  Couvade Sendromu yaşayan babalarda şikayetler kendi ebevenleriyle olan ilişki sorunları, ebeveynlik konusundaki yetersiz bilgilenme ve  kaygıdan  kaynaklanır. Gebelik süreci, doğum ve bebeğe bakım hakkında yeterince donanımlı olan babalarda bu kaygılar çok azalır.

​​​

- Üçüncü Trimesterde (Hamileliğin 6-9. ayları) Ruh Sağlığı

​

Hamileliğin son haftalarına giren anne adayının psikolojik sıkıntı ve korkuları, fiziksel sıkıntılarının da yoğunlaşmasıyla birlikte iyice artar. Rahat bir pozisyon bulamadığı için uykusuz kalır. Büyüyen rahmi nedeniyle mide şikayetleri yaşayabilir. Ağırlaşan vücut ağırlığı ile bel ağrıları ve hareket kısıtlılığı olabilir. Kilosu kendisini çirkin bulmasına yol açabilir. Ve eşinin onu artık hiç çekici bulmadığına inanır. Erkekler bu duruma olan eşlerine bu hislerinin yersiz olduğunu anlatmak amacıyla ilgi göstermelidir. Hamileliğin yaklaşık 8. ayında annelerin %95’i, babaların %80’i bebeklerinin başına kötü birşey gelebileceği endişesi yaşar .  Hamilelikte depresyon riskinin en fazla 32 gebelik haftasında olduğu ve riskin doğum sonrasında sekizinci ayda en düşük düzeye indiği saptanmıştır. Gebelerin yaklaşık % 70'inde depresyonun belirtileri  görülmektedir. Ancak bunların %10-16'sında klinik Depresyon bulunmaktadır. Gebeliğin ilk zamanlarında  kaygılı olma ile doğum sonrası üçüncü aya kadar depresyon saptanması arasında dikkati çeken bir ilişki bulunmuştur.

​​​​

​​

​

Gebelikte Beden Algısı

​

Beden algısı, bireyin bedeninin gerçekte nasıl olduğu, nasıl olmasını hayal ettiği ve bu isteğe bağlı olarak bedenini değiştirme çabaları ile birlikte yaşanan olumlu ve olumsuz deneyimlerin birleşiminden oluşmaktadır. Gebelik, doyum, neşe, olgunluk, mutluluk ve kendini gerçekleştirme kaynağı olarak kabul edildiği gibi; endişe, duygusal yüklenme ve kaygılı bekleyiş de yaratabilir. Gebeliğe uyum süreci her kadının geçmiş yaşam deneyimlerine göre farklılık gösterir (her trimesterda gebelikte gözlenen ruhsal değişiklikler için..). Anne karnında bebeğin varlığı, gebeliğe özgü fizyolojik değişiklikler, aile ve sosyal yaşamda meydana gelen farklılıklar, bu süreçteki psikososyal tepki ve beden algılarının kaynağını oluşturur. 

​

Gebelikte beden algısı hakkında daha fazla okumak için...​​​

1.trimesterda gözlenen değişikler ve ruh sağlığı
2.trimesterda gözlenen değişikler ve ruh sağlığı
3.trimesterda gözlenen değişikler ve ruh sağlığı
Gebelikte Beden Algısı

Fear of childbirth (Tokophobia)

'An unreasonable fear associated with childbirth'

The fear of childbirth, common in many women, can sometimes reach extreme levels and is called "tokophobia." Tokophobia refers to an irrational and excessive fear of childbirth. It affects approximately 15% of women. There are two types: primary tokophobia, which arises during the first pregnancy due to the uncertainty and pain of childbirth; and secondary tokophobia, which can develop after negative childbirth experiences. Negative experiences and traumas related to childbirth increase the risk of fear of childbirth. There are no standard criteria for defining tokophobia.

The risk of tokophobia can increase due to factors such as an individual's fear of losing control, difficulties related to the birthing environment, lack of social support, and low pain tolerance. Additionally, psychological factors such as fear of injury, fear of death, and anxiety about losing control can also play a role.

Individuals with chronic anxiety are at higher risk of developing tokophobia (fear of childbirth), and this risk is even more pronounced in women who have never given birth. Additionally, agoraphobia, fear of animals, fear of blood, and post-traumatic stress disorder can be associated with tokophobia. Tokophobia is also more common in women with low self-esteem, unsatisfactory relationships, or dysfunctional attachment styles.

Moderate tokophobia is more common in women who have not given birth, while severe tokophobia is more prevalent in women who have experienced childbirth. A woman with a history of adverse births has a higher risk of tokophobia in subsequent pregnancies.

Treatment options for fear of childbirth can include effective methods such as prenatal education, hypnosis, yoga, and exercise. In more advanced cases, cognitive therapy may be necessary. Remember that fear of childbirth can negatively impact the birthing process and trigger medical reasons such as elective cesarean section.

Fear of childbirth is not related to fear of the postpartum period; it is important to distinguish between the two.

Are you afraid of childbirth and don't know why?

- Fear of not knowing the unpredictable and therefore not being able to plan.
- Fear of harming the baby
- Fear of not being able to cope with pain
- Fear of self-harm during and after childbirth
- Fear of "the job being finished"
- Fear of not having a say in decision-making
- Fear of abandonment and loneliness
- Fear of being able to give birth
- Fear of losing control

The origins of fear of childbirth are likely influenced by many factors and can be linked to specific fears as well as a general tendency towards anxiety.

While a significant number of pregnant women are apprehensive about childbirth, a minority experience severe fear of childbirth. Although a precise definition of severe fear of childbirth has not yet been clearly established, we observe that women with this type of fear are anxious about their own health, the health of their babies, and the birthing process.

The support provided by healthcare professionals such as midwives, nurses, gynecologists, and therapists is a positive aspect. Taking a medical history is necessary to determine which treatments and procedures are most effective and appropriate for individuals through a multidisciplinary approach.

Those experiencing fear of childbirth can start by gathering accurate information about the entire pregnancy process and childbirth. Fear is an emotion we often experience due to the unknown in our lives. You can consult your doctor about this and seek support from professionals in the field.

Kronik Hastalığı Olan Gebelerde Ruh Sağlığı

Mental Health in Pregnant Women with Chronic Illness

Pregnant women with chronic illnesses, even before childbirth, have generally accepted their conditions and learned to cope with them and adapt their lives accordingly. However, they fear that pregnancy may exacerbate their controlled illnesses and that their deteriorating health may affect their baby. These fears are not unfounded, but instead of creating scenarios, they should consult their doctor and only worry as much as necessary. Excessive worry, instead of preventing complications, can lead to increased stress levels, weakening the body's defenses and causing new complications.

The presence of pre-existing diabetes or diabetes that develops during pregnancy is one of the most common risk factors for pregnancy. Many women attend regular doctor checkups, follow dietary recommendations, and take prescribed medications, but despite strict adherence to treatment, mothers still struggle with feelings of helplessness, restlessness, and anxiety throughout their pregnancy.

Pregnant women who have previously undergone cancer treatment struggle with conflicting thoughts about their pregnancies. The hope of survival and the prospect of a new life can sometimes be replaced by feelings of regret and anger at having taken the risk, fearing a recurrence of the disease, or by anxieties about the future of their child, whom they fear will be left without a mother. Breast cancer, however, holds a unique place among other cancers because the breast is the child's first attachment object and symbolizes caregiving. Many pregnant women who have had breast cancer fear a recurrence due to elevated hormone levels during pregnancy. Furthermore, pregnant women with a family history of cancer may be anxious about passing on this genetic predisposition to their child.

Encountering a Non-Psychiatric Illness During Pregnancy

If the diagnosis is made for the first time during pregnancy, reactions such as denial, rebellion, and despair will occur, as in any non-pregnant person. The idea of an illness that is incompatible with a life-giving process like pregnancy can make acceptance even more difficult. This is especially true for pregnancies where assisted reproductive techniques have been used, or pregnancies that have been delayed for a long time due to education or career. The inability to accept the newly diagnosed illness can impair adherence to treatment and the implementation of recommendations.

​ Gebelikte Psikiyatri dışı bir hastalıkla karşılaşma 
Couvade Senromu

Couvade Syndrome

Pregnancy is often thought of as a physiological and psychological process experienced only by mothers, but expectant fathers can also experience similar symptoms. Pregnancy is a unique experience for both women and men. It's also a transitional period where the role of fatherhood begins to emerge. As a result, expectant fathers may have physical and psychological care needs throughout the pregnancy.

Couvade syndrome was first described in 1965. In this syndrome, expectant fathers experience the same symptoms as their pregnant wives.

Symptoms observed in expectant fathers:

  • Weight Gain: Expectant fathers experiencing Couvade syndrome may gain weight along with their partners.

  • Emotional Changes: During pregnancy, expectant fathers may also experience emotional changes. 91.78% of men experiencing Couvade syndrome reported emotional impact related to pregnancy. These mood swings can include symptoms such as anxiety and stress. One study described changes in sexual habits in 87.67% of affected men, fear and worry in 36.98%, and curiosity in 47.94%.

  • Abdominal Distress and Gas: Some expectant fathers may experience gastrointestinal complaints such as abdominal pain, distension, and gas.

  • Empathy for Childbirth Pain: Many women may feel as if their partner is experiencing childbirth pain, and may even suffer from postpartum depression.

Other possible symptoms of Couvade syndrome include:

  • Fatigue

  • Dizziness

  • Nausea and vomiting

  • Constipation, diarrhea

  • Stomach ache

  • Leg cramps

  • Intense feeling of hunger

  • Cravings

  • Edema

  • Decreased sexual desire

  • Toothache, headache, and other body aches.

While the exact cause of Couvade syndrome is unknown , it is thought to have psychological origins and to be more common in relationships where gender roles are more flexible or where the woman is dominant. Another theory suggests that men living with pregnant women experience certain hormonal changes. These hormonal changes may include an increase in female hormones, a relative decrease in male hormones, and differences in prolactin and cortisol levels.

Couvade syndrome typically begins in the third month of pregnancy, lessens or disappears in the fourth, fifth, and sixth months, but can worsen again in the final three months. Symptoms usually resolve completely after the baby is born. This syndrome is more common in couples who have experienced pregnancy as a result of infertility treatment. There is also evidence suggesting a higher prevalence in industrialized societies. A study in Australia found that 31% of men experienced Couvade syndrome, while a study in the UK reported this figure at 25%. The fact that rates reach 60% in Asian countries like Thailand and China is noteworthy, suggesting a cultural component.

Couvade syndrome can also affect the work performance of expectant fathers, so early intervention and support are important. Psychological support can be provided, and medication may be considered if necessary.

​​​ Gebelikte depresyon tedavi edilmez ise ne olur? 

​​​​​Gebelikte Depresyon​​​

​

Depresyon, toplum genelinde de en yaygın görülen duygudurum bozukluğudur. Bu durum kadınlarda erkeklerden iki kat daha sık görülür ve depresyonun ilk başlangıcı kadının üreme çağında zirve yapar. Hamilelik sevincin yanında stres dolu bir dönem olabilir. Araştırmalar, hamile kadınların yaklaşık %7'sinin hamilelik sırasında depresyon yaşadığını göstermektedir. Düşük ve orta gelirli ülkelerde bu oran daha yüksek olabilir.

​

Hamilelik döneminde yaşanan bazı normal değişimler de depresyon ile benzer şikayetleri ortaya çıkardığı için depresyon tanısı bazen konulamamakta ve tedavi edilememektedir. Yorgunluk, uyku problemleri, güçlü duygusal tepkiler ve kilo almak doğum öncesinde ve sonrasında yaşanabilen sorunlardır. Ancak bu semptomlar aynı zamanda depresyonun da belirtileri olabilir.

​

​Depresyonda:

​

  • Ruh halinde genel bir keyifsizlikten derin iç acısı duyma derecesine varan genel bir çökkünlük hali. Sık sık ve kolay ağlama ve durgunluk 

​​

  • Kimi zaman  üzüntüye eşlik eden kaygı, tedirginlik, iç sıkıntısı, daralma, huzursuzluk ve öfke

​​

  • Depresyonun çok ağır seyrettiği kişilerde duygularını hissedememe hali

​

  • Umutsuzluk, kötümserlik

​

  • Bir zamanlar keyif alınan aktivitelerden artık zevk almama, isteksizlik

​

  • Cinsel isteksizlik

​

  • Özbakımda azalma

​

  • Özsaygının ve özgüvenin azalması, değersizlik ve aşırı suçluluk duyguları

​

  • Çevrede gelişen olaylara karşı ilgisiz kalma, sosyal içe çekilme

​

  • Uykuya dalmakta veya sürdürmekte güçlük, erken uyanma yada aşırı uykulu hali

​

  • Yorgunluk, bitkinlik, enerji azalması, bazen basit günlük işlerin bile yük olması hali

​

  • İştah ve kilo kaybı ya da kilo alma, aşırı yemek yeme ve aşerme

​

  • Konsantrasyon zayıflığı, dikkatsizlik, unutkanlık

​

  • Kararsızlık, düşünmede yavaşlama

​​

  • İntihar düşünceleri

​

​

Depresyon ile ilgili ayrıntılı okumak için..

​​

​​​

Gebelikte depresyon tedavi edilmez ise ne olur? 

​
  • gebelik tansiyonu​

  • erken doğum​

  • sezeryan ile doğum​

  • düşük doğum ağırlığı​​

daha sık görülmektedir. 

​

Günlük hayat stresine bağlı veya ruhsal hastalıklar nedeniyle psikolojik olarak sıkıntılı olan gebelerin ilk trimesterde yapılan takiplerinde kortizol düzeylerinin yüksek olduğu tespit edilmiştir. Kortizol yüksekliğinin düşük doğum ağırlığı ve bilişsel gelişimle ile ilgili olduğu düşünülmektedir.

​

Gebenin ruhsal durumu doktor öneri ve tedavilerini doğru uygulama kabiliyetini ve ihtimalini, gebelik sırasında kendine, sonrasında ise hem bebeğe hem kendine bakımının kalitesini etkilemektedir. Gebelik sırasında depresyon olması,  doğum sonrası depresyon ihtimalini de arttırır. Doğum sonrası depresyon geçiren annelerin bebeklerinin hem duygusal hem de bilişsel gelişimlerinin geri olduğu bilinmektedir. 

​

Maddi sıkıntılar, destek sistemlerinin zayıf olması ve negatif yaşam olayları gebelik sırasında depresyon ihtimalini iki kat arttırır. Gebelikte tedavi edilmeyen depresyon düşük doğum ağırlığı, erken doğum ve gebelik tansiyonuna neden olabilir.  Gebelik sırasında depresyon olması doğum sonrası depresyon ihtimalini de arttırır. Doğum sonrası depresyon geçiren annelerin bebeklerinin hem duygusal hem de bilişsel gelişimlerinin geri olduğu bilinmektedir.  Ayrıca bazı çalışmalarda hem anne stresinin hem de stres nedeniyle artmış kortizol  konsantrasyonlarının bebeğin beyninin gelişimine olumsuz  etkilerinin olabileceğini gösterilmiştir. Bu yüzden de henüz gebelik sırasında ortaya çıkan duygudurum değişikliklerinin erkenden tedavi edilmesi önemlidir.  ​​​​

​

Gebelikte psikiyatrik ilaç kullanılabilir mi?
Gebelikte ilaç kullanımının olası riskleri nelerdir?

Gebelikte İlaç Kullanılabilir mi?

​

Daha önce psikiyatrik rahatsızlıklar yaşamış olan kadınlar, gebelik sırasında herhangi bir tekrarlamanın veya alevlenmenin olup olmayacağını danışmak için hamilelik öncesinde  danışmak için gelirler. Ancak sıklıkla gözlenen, kadınlar psikiyatrik bozuklukları için ilaç tedavisi alırken beklenmedik planlanmayan bir gebelik olmasıdır. Meslek hayatımda, hamile kalmakla ilgili zorluk yaşayan birçok çiftin, başka psikiyatrik sıkıntılar ile başvurduktan sonra ilaç tedavisi altında iken onlar için şaşırtıcı şekilde gebelik haberi aldıklarını tanık olmuşumdur. Bu durumun, kısmen zaten korunmalarını istemiş olduğumdan hamile kalmakla ilgili baskı altında ve kaygılı hissetmemelerinden, kısmen de gerçekten ilaç tedavisi altında kaygılarının azalmasından dolayı olduğunu düşünüyorum.

Birçok kadın hamile olduğunu öğrendikten sonra ilaç tedavisini aniden kesmeyi düşünebilir, ancak birçok kadın için bu önemli riskler taşıyabilir. Nadiren bazı kadınlar ise hastalıklarının ilk başlangıcını hamilelikleri sırasında yaşarlar.

​

Hamilelik sırasında tedavinin başlatılması veya sürdürülmesine ilişkin kararlar, fetüsün belirli bir ilaca maruz kalmasıyla ilişkili risklerin ve aynı zamanda annenin de tedavi edilmemiş psikiyatrik hastalıkla ilişkili risklerinin konuşulmasını içermelidir. Anne yaşanacak olası bir psikiyatrik hastalık  hem anne hem de çocuğunda morbiditeye neden olabilir. Bu nedenle, hamilelik sırasında ilacı kesmek veya ara vermek her zaman en güvenli seçenek olmayabilir.

​

Gebelik sırasında depresyon ve anksiyete, gebelikte çeşitli olumsuzluklar ile  sonuçlanablilir.  Gebelik sırasında psikiyatrik hastalık yaşayan kadınların doğum öncesi yeterli bakım alma olasılığı daha düşüktür ve alkol, tütün gibi gebelik sonuçlarını olumsuz etkilediği bilinen maddeleri kullanma olasılıkları daha yüksektir. Bu durumda yüzde yüz toksik olduğu bilinen alkol ve sigara gibi bir madde alacağına ilaç kullanması yeğdir. 

 

Çeşitli çalışmalar, depresif annelerden doğan çocuklarda düşük doğum ağırlığı ve fetal büyüme geriliği tanımlamıştır. Erken doğum, gebelik sırasında sıkıntı yaşayan kadınlar arasında görülen potansiyel gebelik komplikasyonlarından biridir. Gebeliğin son dönemlerinde annede depresyon ve anksiyete ile ilişkili gebelik komplikasyonları da tanımlanmıştır; bunlar arasında preeklapsi, sezaryan ve bebekte solunum sıkıntısı, hipoglisemi ve prematürite gibi çeşitli durumlar nedeniyle küvözde kalma riskinde artış da yer almaktadır. Bu veriler, tedavi edilmeyen psikiyatrik hastalığın bebek ve anne üzerindeki etkilerinin yanı sıra hamilelik sırasında ilaç kullanmanın risklerinin değerlendirilmesi de dahil olmak üzere, psikiyatrik hastalığı olan hamile kadınların kapsamlı bir risk/fayda analizinin yapılması gerektiğinin altını çizmektedir.​

​​​

​

Gebelikte İlaç Kullanımının Olası Riskleri Nelerdir?

​

Teratojenez Riski


Yenidoğanlarda majör konjenital malformasyonların  insidansının %2 ila %4 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Gebeliğin en erken aşamalarında, ana organ sistemlerinin oluşumu gerçekleşir ve gebe kaldıktan sonraki ilk 12 hafta içinde tamamlanır. Bu nedenle, hamilelik sırasında maruz kalınan risklere ilişkin tartışmalar, maruz kalma zamanına veya trimestera göre ayrılabilir ve özellikle ilk trimesterdeki (ilk 3 aydaküi) maruziyetler konusunda dikkatli olunmalıdır.

​

Teratojen madde, rahim içi gelişim sürecine müdahale eden ve bir tür organ malformasyonu veya disfonksiyonu üreten bir ajan olarak tanımlanır. Her organ veya organ sistemi için, gelişimin gerçekleştiği ve bir teratojenin etkilerine duyarlı olduğu kritik bir dönem vardır. Örneğin, beyin ve omuriliği oluşturan nöral tüpün katlanması ve kapanması gebeliğin ilk dört haftası içinde gerçekleşir. Kalp ve büyük damarların oluşumunun çoğu, gebe kaldıktan sonraki dört ila dokuz hafta arasında gerçekleşir, ancak ilk üç aylık dönemin tamamı genellikle hassas olarak kabul edilir.

​

Yenidoğanda Belirtiler Görülme Riski


Neonatal toksisite veya perinatal sendromlar (bazen neonatal "yoksunluk" olarak da adlandırılır), akut neonatal dönemde gözlenen ve doğum sırasında veya yakınında ilaca maruz kalmaya atfedilebilecek bir dizi fiziksel ve davranışsal semptomu ifade eder. Ancak bu belirtileri ilaca maruz kalmaya bağlayan gözlemsel raporlar ihtiyatlı bir şekilde yorumlanmalıdır. Belirli bir ilaca maruz kalma ile perinatal sendrom arasında nedensel bir bağlantı kurmak için daha büyük örnekler üzerinde çalışılmalıdır.

​

Uzun Vadeli Etki Riski


Veriler, klinik olarak gerekli olduğu takdirde bazı ilaçların hamilelik sırasında güvenle kullanılabileceğini gösterse de, psikiyatrik ilaçlara doğum öncesi maruziyetin uzun vadeli etkilerine ilişkin bilgilerimiz eksiktir. Nöronal göç ve farklılaşma hamilelik boyunca ve yaşamın ilk yıllarında meydana geldiğinden, merkezi sinir sistemi (MSS) hamilelik boyunca toksik ajanlara karşı özellikle savunmasız kalır. Gebeliğin erken dönemlerinde teratojenlere maruz kalmak belirgin anormalliklere neden olabilirken, nöral tüpün kapanmasından sonra (gebeliğin 32. gününde) meydana gelen maruziyetler davranış ve işleyişte daha ince değişikliklere neden olabilir.

​

Davranışsal teratojenez, hamilelik sırasında uygulanan psikotropik bir ilacın uzun vadeli nöro-davranışsal etkilere sahip olma potansiyelini ifade eder. Örneğin, rahimde bir antidepresana maruz kalan çocuklar, gelişimlerinin ilerleyen dönemlerinde bilişsel veya davranışsal sorunlar açısından risk altında mıdır? Bugüne kadar, rahimde psikotropik ilaçlara maruz kalmanın insanlarda gelişim ve davranış üzerindeki etkisini sistematik olarak araştıran çok az çalışma yapılmıştır.

​

Emzirirken psikiyatrik ilaç kullanımına ilişkin okumak için..​​

Gebelikte Anksiyetenin olumsuz etkileri

Gebelikte Anksiyete (Kaygı) Bozukluğu​

​

Gebelikte anksiyete, anne adaylarının sıklıkla yaşadığı önemli bir ruhsal sağlık sorunudur ve hormonal, biyolojik, psikolojik ve sosyal faktörlerin etkisiyle artabilir. Bu dönemdeki anksiyete, annenin mevcut ruhsal durumunu etkileyebileceği gibi fetüsün gelişimi ve doğum sonrası dönemde bebekle olan ilişki üzerinde de önemli sonuçlar doğurabilir.

​

Gebelikte Anksiyetenin Nedenleri

Gebelik sırasında meydana gelen hormonal değişiklikler, vücutta kortizol ve diğer stres hormonlarının artmasına neden olabilir. Bu durum, kaygı bozukluğu öyküsü olan kadınlarda anksiyetenin yeniden ortaya çıkmasına veya mevcut anksiyete semptomlarının kötüleşmesine yol açabilir. Ayrıca, fiziksel değişiklikler, kilo artışı, uyku düzeninin bozulması ve artan sorumluluk duygusu gibi faktörler de kaygıyı tetikleyebilir. Gebelikle ilgili belirsizlikler, doğum korkusu ve anne olma sorumluluğu da anksiyete seviyelerini artırabilmektedir.

 

Gebelikte Anksiyetenin Olumsuz Etkileri

​

Gebelik döneminde yüksek anksiyete düzeyleri hem anne hem de fetüs sağlığı üzerinde olumsuz etkilere neden olabilir. Anne adaylarında yüksek düzeyde kaygı:

- Düşük Doğum Ağırlığı: Anksiyete, kan dolaşımını ve dolayısıyla fetüse giden kan akışını etkileyebilir, bu da fetüsün yeterince beslenememesi ve düşük doğum ağırlığıyla sonuçlanabilir.
- Erken Doğum Riski: Gebelik sürecinde yaşanan yoğun kaygı, doğum süresini kısaltarak erken doğuma neden olabilir.
- Doğum Sonrası Depresyon Riski: Gebelikteki yüksek kaygı seviyeleri, doğum sonrası depresyon riskini de artırır. Bu durum, annenin bebeğiyle sağlıklı bir bağ kurmasını ve erken dönemde bakım sağlamasını zorlaştırabilir.

Bu etkilerin yanı sıra, annenin gebelik sırasında yaşadığı yüksek kaygının doğrudan fetüsün nörogelişimini etkilediğine dair bilimsel bulgular bulunmaktadır. Araştırmalar, yüksek anksiyete düzeyine maruz kalan fetüslerin ileriki yaşlarda anksiyete bozuklukları ve dikkat eksikliği/hiperaktivite bozukluğu gibi psikiyatrik bozukluklar geliştirme riskinin arttığını göstermektedir.

​

 

Gebelikte Anksiyetenin Yönetimi ve Tedavi Yöntemleri

​

Gebelikte anksiyete yönetiminde, öncelikle risk ve faydaların dikkatle değerlendirilmesi gerekmektedir. Gebelikte anksiyete tedavisi iki ana başlıkta ele alınabilir:

Psikoterapi: Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) gibi kanıta dayalı psikoterapi yöntemleri, gebelikte anksiyete yönetiminde etkin olarak kullanılan yöntemlerdendir. BDT, kişinin kaygı yaratan düşünce kalıplarını fark etmesini ve bunları daha sağlıklı düşüncelerle değiştirmesini sağlar. Bu tür terapiler, hamilelik döneminde kaygıyı azaltarak annenin daha iyi bir ruh sağlığına kavuşmasını sağlar.

Farmakoloji: Bazı durumlarda, anksiyete şiddetli düzeyde olduğunda ve annenin günlük yaşamını etkilediğinde ilaç tedavisi gerekli hale gelebilir. Ancak, gebelikte ilaç kullanımı özel dikkat gerektirir ve mutlaka bir psikiyatrist tarafından değerlendirilmelidir. Seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRIs) gibi antidepresan ilaçlar gebelikte nispeten güvenli kabul edilse de, her ilaç anne ve bebek üzerindeki olası etkileri açısından dikkatle incelenmelidir.

Mindfulness ve Rahatlama Teknikleri: Gebelikte anksiyete yönetiminde ek olarak mindfulness meditasyonu, nefes egzersizleri ve gevşeme teknikleri gibi yöntemler, annenin stres düzeyini düşürmesine yardımcı olabilir. Bu tür teknikler, hem fiziksel hem de zihinsel rahatlama sağlayarak anksiyete belirtilerini hafifletir.

​

 

Gebelikte Anksiyete Yaşayan Anne Adaylarına Öneriler

​

Anksiyete belirtileri gösteren anne adayları için bazı pratik öneriler faydalı olabilir:
Eş, aile ve yakın arkadaş desteği, gebelik sürecinde kaygı ile başa çıkmada önemli bir rol oynar.
Gebelik döneminde yeterli uyku almak ve doktorun izin verdiği ölçüde hafif egzersiz yapmak, kaygıyı azaltıcı etkiler gösterebilir.
Doğum sürecine dair bilgi edinmek ve doğumun nasıl ilerleyeceğini öğrenmek, doğumla ilgili korkuları azaltabilir.​​​​​​

​

Gebelikte Anksiyetenin Yönetimi ve Tedavi Yöntemleri
Gebelikte OKB Ne Sıklıkta Görülür?
Gebelikte OKB Risk Faktörleri nedir, Neden Görülür?

Gebelikte Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB)

​

Gebelikte OKB belirtileri nelerdir?

​

Obsesyonlar; Annenin ya da babanın bebeğiyle ilgili zihnine girmesine engel olamadığı, zihninden uzaklaştıramadığı düşünce, fikir ve dürtülerdir. Kişinin isteği dışında gelirler, kişi tarafından mantık dışı olarak değerlendirilirler ve yoğun sıkıntı ve huzursuzluğa yani anksiyeteye neden olurlar.​

  • Bebeğini bıçakladığı ya da boğduğuna dair dehşete düşürücü ve zorlayıcı düşünceler​

  • Bebeğini fırlattığı veya yüksekten düşürdüğüne dair görüntüler​

  • Bebeğini cinsel taciz ettiğine dair rahatsız edici düşünceler​

  • Dikkatsizlik ile bebeğine istemeden zarar verme korkusu​

  • Bilmeden ve istemeden yedikleri (hormonlu, kimyasal ya da genetiği oynanmış), kullandığı ilaçlar, kullandığı gereçler ve çevresel faktörler (toksik plastik, boya, koku vs), gibi etkenler ile bebeğine zarar vereceğine dair istenmeyen düşünceler​

  • Hastalık bulaşmasına vesile olacağı ya da engel olamayacağına dair korkular​

  • Bebeğinde ciddi hastalıklara veya ölüme neden olacağınından korktuğu konularla ilgili yanlış karar vermekten korkma (aşılama, ek gıda seçimi, antidepresan kullanımı vb)​

  • Bebeğinin uykuda ölebileceğine dair fikirler​

  • Bebeğini fırına koyduğuna dair düşünceler​

  • Bebeğinin ölmüş haldeki görüntüleri​

  • Bebeğini sarsma dürtüleri​

  • Bebeğinin fontaneline (bıngıldak) bastırdığına dair düşünceler​

  • Bebeğini yıkarken suda boğulacağına dair korkular

​​

Kompulsiyonlar; Obsesyonların neden olduğu yoğun sıkıntı ve huzursuzluğu azaltmak ya da ortadan kaldırmak üzere yapılan yineleyici davranış ve zihinsel eylemlerdir.​

  • Evdeki bıçak, makas ve tüm kesici/delici aletleri bir yere saklamak ya da evden atmak​

  • Bebeğe herhangi bir şekilde zarar vereceğinden korktuğu için evde yalnız kalmayı istememek, her saniye yanında birisini istemek​

  • Bebeği cinsel olarak taciz etmekten korktuğu için bezlerini değiştirmemek ya da odada yalnız kalmayı istememek​

  • Kaza ile zehirleyeceğinden korktuğu için bebeğini beslememek​

  • Herhangi bir şekilde bebeğine zarar vereceğinden korktuğu için bebeğiyle ilgili bakımı tamamen başkalarına bırakmak​

  • Tekrar tekrar çevresindekilerden bebeğine zarar vermediği ya da yanlış karar almadığı konularında güvence alabilmek için soru sormak​

  • Doktorunun uyarmamasına rağmen belli gıdalardan, ilaçlardan ve normal günlük aktivitelerden bebeğe zarar vereceğinden ötürü kaçınmak​

  • Bebeği ile birlikteyken cinsel olarak uyarılıp uyarılmadığını devamlı kontrol etmek​

  • Çocuk cinayetleri veya tacizleri ile ilgili gazete ve televizyon haberlerini izlememek​

  • Bebeği uyurken devamlı ve aşırı sıklıkta nefes alıp almadığını veya başka bir olumsuz durumun varlığını kontrol etmek​

  • Bebekle ilgili yapılan şeyleri gün içinde tekrar tekrar ve aşırı sıklıkta kontrol etmek​

  • Bebeğe ait malzemeleri defalarca ya da belirli bir sayıda tekrar yıkamak​

  • Bebeğe hastalık bulaşmasından korkarak eve giren herşeyi yıkanmayacak nitelikte de olsa yıkamak​

  • Gün boyu bebekle ilgili yapılan her eylemi ayrıca gün sonunda gözden geçirip zararlı birşeyin yapılmadığına dair emin olmaya çalışmak​

  • Bebeğe karşı aşırı korumacı olmak​

​

Bebeğe iyi bakamama, ya da kendisi zarar verecekmiş gibi düşüncelere kapılan anne yoğun suçluluk ve yetersizlik hisseder. Çoğu zaman bu düşünce kendilerine de çok yabancı gelir, utanırlar ve bebek için tehlikeli bulunmaktan veya deli gibi görülmekten korktuklarından dolayı aile bireylerine anlatamazlar. Anlatsalar dahi “olur mu öyle şey, zarar vermezsin, alışacaksın” gibi basmakalıp sözler duyarlar. Aile bireylerinden arkadaşlarına kadar herkes anne olmaktan dolayı mutlu hissetmesi gerektiğini beklediğinden normalde OKB’nin hayatı bozucu etkisi bu dönemde çok daha tahriphar olur. Anneyi tükenmiş ve kahrolmuş bir hale sokabilir. Yavaş yavaş anne içe kapanır, bebeğe verebileceği zararı önlemek için çocukla yalnız kalmamaya, uzaklaşmaya başlar. Olası tehlikeler ve zarar vermekle ilgili aşırı zihinsel uğraş nedeniyle anne ya da babalar hayatlarının en özel bu zamanından keyif alamaz hale gelirler. Hayal kurdukları gibi bir ebeveyn olamadıkları veya olamayacakları için ve bu zamanı kaçırdıklarından dolayı hem suçluluk hem hayal kırıklığı hissederler.​

​​​​​

Gebelikte OKB Ne Sıklıkta Görülür?​

​

Hamilelik ve doğum OKB’u başlatan ana sebeplerden biridir. Araştırmalarda OKB’li kadınların yaklaşık %20-40’ı hastalıklarının doğum sonrası başladığını bildirmişlerdir. Tanı ölçütlerini karşılamayacak şiddetteki obsesif kompulsif belirtiler, gebe kadınların %10-25’ini etkilemektedir. Bazı araştırmalara göre de postpartum depresyonu olan yeni annelerin %30-50’sinde aynı zamanda postpartum OKB de bulunmaktadır. OKB sıklıkla ilk çocuğun doğumundan sonra başlar. Yavaş ve sinsi başlayan OKB’nin tersine postpartum başlangıçlı OKB genellikle doğumdan sonraki birkaç hafta içinde aniden yoğun bir sıkıntı ile başlar. Gebelik öncesinde de OKB tanısı olan hastalarda postpartum dönemde belirtilerin %34 arttığı bildirilmiştir.

 

Gebelikte OKB Risk Faktörleri nedir, Neden Görülür?​​

​

Ailesinde veya kendisinde daha önceden geçirilmiş Anksiyete Bozukluğu veya OKB hikayesi olması postpartum OKB riskini arttırır.

​

Kadınlarda doğum sırasında salınan ve doğumu başlatan hormon olan oksitosin düzeylerindeki artışın ve doğum ile bir anda düşen steroidler, östrojen ve progesteron düzeylerininin, serotonin adı verilen beyin kimyasalının çalışmasında bozukluğa yol açtığı düşünülmektedir.

​

Ancak biyokimyasal açıklama niye her doğum yapan kadında bu fizyolojik değişikliklere cevaben OKB gözlenmediğini veya postpartum dönemde babalarda da neden OKB görülebildiğini açıklamaz. Biyolojik nedenlerin dışında bilişsel süreçlerin de OKB’un oluşumunda rol oynadığı düşünülmektedir.

​

Araştırmalar yeni doğum yapan annelerin %80’inde OKB belirtileri gözlenmeksizin hoşa gitmeyen, kabul edilmez, mantıksız düşüncelerin yaşantılanabildiğini göstermektedir. Benzer şekilde araştırmalara göre yeni babaların 3’te 2’sinde de yenidoğanla ilgili istenmeyen korkutucu düşünceler gözlenir. Yani çoğu yeni ebeveynin aklına postpartum OKB belirtileri yaşayan ebeveynlere benzer şekilde çocuklarıyla ilgili negatif düşünceler gelebilir.

​

OKB’un geliştiği bireyler sağlıklı bireylerden farklı olarak bu düşüncelerin bir kere bile akla gelmesini kabul edilemez bulup aşırı suçluluk hissederler. Çocuklarına karşı sevgilerini, ebeveynliğe hazır olup olmadıklarını sorgularken suçluluk hisleri giderek artar. “Bir daha asla düşünmemem lazım” düşüncesinin kendisi zaten düşünceyi düşünmek olduğundan tekrar tekrar aynı negatif düşünceye maruz kalırlar. Düşüncelerin gelmesini engelleyemedikleri ya da geldiklerinde rahatsız edici düşünceleri uzaklaştıramadıkları için, kontrolün ellerinden gittiğini düşünürler. “Kontrolsüz isem o zaman düşüncelerin de esiri olabilirim” diye düşünerek bu düşünceleri gerçekten uygulamaktan korkarlar. Ve suçluluk duyguları kısır döngüde daha da artar. Kaygı düşünceleri, düşünceler kaygıyı besleyerek devam eder. Döngüyü kırmak için yapılan kompülsiyonlar, maalesef işin gerçekliğine katkıda bulunur ve kaygıyı beklenenin aksine daha da çok arttırır.

​

Ayrıca tüm hamilelik boyunca diyet, ilaç, aktivite gibi birçok konuda dikkatli olmaları yönünde hem doktorundan hem de çevresinden geri bildirim alan anneler, yaptıkları herşeyin bebeklerinin sağlığını etkileyebileceği, kısa ve uzun dönemde olumlu olumsuz sonuçlarını olabileceği ile ilgili alt mesaj alırlar. Dolayısıyla anneler çocuklarını koruyabilmek ve henüz doğmamış çocuğuna bile seçimlerinin etkileri ile ilgili kaygılı olurlar. Zaten hamilelik boyunca yaşanan biyokimyasal ve fizyolojik değişiklikler, fiziksel değişim ve yeni bir role geçiş de stresi arttır.​

​​

Gebelikte OKB Nasıl tedavi edilir?​

​

Postpartum başlangıçlı OKB’nin tedavisinde de, tıpkı hayatın diğer dönemlerinde izlenen OKB’nin tedavisi gibi en etkili yöntem serotonin dengesini düzenleyen (SSRI) ilaçlar ile birlikte Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) uygulanmasıdır. Ancak emzirme döneminde alınan her ilaç belli miktarlarda anne sütüne geçer.  Bu nedenle ilaç tedavileri etkili olmalarına rağmen emzirme döneminde ilk tercih olarak düşünülmezler. Annenin OKB nedenli etkilenme düzeyi, kendisine ve bebeğine bakabilme yetisinin hastalık nedenli etkilenip etkilenmediği (bazı anneler maalesef OKB nedenli bebkleriyle yalnız kalamaz hale gelir) ve bağlanmaları değerlendirilerek doktoru o ve bebeği için en uygun tedaviyi ilaçlı ya da ilaçsız düzenleyecektir. 

​

Terapide hastaların bebekleriyle ilgili kaygılı düşünceleri ve bunlara karşılık yaptıkları önlem alıcı davranışları belirlenir. En az kaygı duyduğu durumdan en şiddetlisine doğru bir hiyerarşik sıralama yapılır ve aşama aşama ebeveyn kaçındığı durumlara (pencereleri açmak, altını değiştirmek, banyosunu yaptırmak, yavaş yavaş kesici aletlerle temasının sağlanması, evde bebekle yalnız kalma sürelerinin arttırılması gibi) maruz bırakılır. Hasta basitleri yapabilir hale geldikçe zorlarına geçerek bütün korkulan durumlar bitinceye dek alıştırmalar sürdürülür. Her deneyim seansta terapistle birlikte yeniden ele alınır ve değerlendirilir. Danışan bu deneyleri yaptıkça kendine güveni artmaya başlar ve düşüncelerin mantıksızlığının daha iyi farkına varmaya başlar. Hastalık olarak kabul ettikçe de, istemsiz gelen düşünceler gücünü kaybetmeye başlar.

​

Anne ve çocuk bağı yeniden kurulur. Annelik rolü desteklenir. Anneliğin öğrenilen bir meslek olduğu, işverenin bebek olduğu ve her bebeğe göre kuralların değişebileceği, bebek için en iyisini süreç içinde kendisinin zaman içinde öğreneceği konularında rahatlatılır. OKB tanılı hastaların ritüellerine çoğu zaman aile üyelerini de dahil ettiği görülmektedir. Eğer anne bebekle yalnız kalmak istemediği için eve yerleşen aile büyüğü varsa ya da eşi çalışmayı bırakmışsa, aileye destek ve eğitim verilerek bu ve aile tarafından devam ettirilen diğer kaçınmalar engellenir.

​

Bilişsel Davranışçı Terapi dışında Manyetik uyarım tedavisi gibi bazı yeni yöntemler, emzirmeye engel olmamaları sebebiyle denenebilir. Özellikle hafif ve orta şiddette OKB hastalarında ilk tercihin BDT olması gerektiği bildirilmiştir. OKB hastalarının %75-85’i BDT’ye cevap vermekte, tedaviyle beraber belirti şiddeti %50-60 oranında azalmaktadır. Birçok çalışmada, BDT tek başına uygulandığında dahi uzun dönem sonuçlarının oldukça iyi olduğu bildirilmiştir. Özellikle bebeğini emzirmeyi düşünen, farmakoterapi (ilaç tedavisini) istemeyen kadınlar için daha uygun bir tedavi seçeneği olabilir.

​

BDT’den yarar görmeyen, uyum sağlayamayan, ısrarlı şekilde ilaç tedavisi isteyen, şiddetli obsesif kompulsif belirti ve anksiyete / psikomotor huzursuzluğu olan, şiddetli depresyonun veya ciddi sosyal işlevsellik kaybın eşlik ettiği olgularda ilk tercih olarak farmakoterapinin daha uygun olacağı söylenebilir. Gebelik sırasında kullanılan hiçbir ilacın tam güvenilir olmadığı açıktır. Söz konusu bebekler olduğunda herhangi bir ilaç ile ilgili projektif karşılaştırmalı bir çalışma yapmak etik değildir. Ancak çeşitli nedenlerden dolayı kullanan emziren annelerin ve bebeklerinin uzun süreli klinik izlemleri ve ilaç serum düzeylerinin ölçümleri sayesinde gebelik ve emzirme döneminde kullanılabilecek ilaçlar risklerine göre 5 sınıfta sınıflandırılmıştır (A,B,C, D ve X sınıfı ilaçlar). Fakat annenin tedavi almadığında stres sebebiyle sütünün kesilmesi ya da kalitesizleşmesi, bebeğe hastalık sebebiyle iyi bakım verememesi, anne-çocuk bağlanmasının kurulamaması gibi sorunlar, anne sütü alamamaktan daha ciddi problemlere neden olabilir. Emziren annelerde kar zarar analizi yapılarak ilaçlar kullanılabilir. Bu sebeple ilaç kullanılacaksa da mümkün olan en düşük ve yeterli etkinlikteki dozlarda, yeterli sürede kullanılmalıdır.

​

Eğer tedavi edilmezse annenin bebeğiyle ilgilenme kabiliyetini olumsuz yönde etkileyerek anne-bebek bağlanmasını engellerken, annede postpartum depresyona da neden olabilir. Aynı zamanda annenin eşinden hem yalnız bırakılmamak ile ilgili hem de kompulsiyonları aynen devam ettirmesiyle ilgili aşırı beklentileri nedeniyle eş ilişkisini de bozar.

Gebelikte OKB Nasıl tedavi edilir?

This site is intended to provide information about our services and to inform the public; it does not provide health services. It cannot be used for diagnosis or treatment of diseases. Diagnosis and treatment must be performed by a physician. The visitor is responsible for any consequences arising from the use of the site content for diagnostic or treatment purposes.

All rights to the articles on this site belong to Ayça Can Uz. According to the Law on Intellectual and Artistic Works, no part or all of these articles may be quoted or reproduced in any way without written permission.

OUR PRIVACY POLICY

  • LinkedIn
  • X
  • Instagram
  • Youtube
bottom of page